Θυμίσου οτι, στη ζωη, πρεπει να φερεσαι οπως σε ενα συμποσιο. Κατι που κανει τον γυρο του τραπεζιου εχει φθασει στο μερος σου, απλωσε το χερι και παρε μια μεριδα με ευπρεπεια. Προσπερναει, μην το κρατας. Δεν ηρθε ακομα, μην παρατεινεις την επιθυμια, αλλα περιμε να ερθει προς το μερος σου. Ετσι κανε με τα παιδια, ετσι με την γυναικα, ετσι με τα αξιωματα, ετσι με τον πλουτο. καποτε θα γινεις αξιος συντροφος στο συμποσιο των θεων. Αν, ομως, κι οταν βρεθουν μπροστα σου καποια πραγματα, εσυ δεν παρεις, αλλα τα περιφρονησεις, τοτε θα εισαι οχι μονο συμποσιαστης των θεων, αλλα και συναρχοντας. Γιατι ετσι κανοντας ο Διογενης και ο Ηρακλειτος και οι ομοιοι τους, ηταν και ονομαζοταν επαξια θειοι....

Οταν δεις καποιον να κλαιει βυθισμενος στη θλιψη, ειτε γιατι ενα παιδι του ξενιτευτηκε, ειτε γιατι εχασε τα υπαρχοντα του, προσεχε με σε παρασυρει η εντυπωση, οτι ταχα αυτος βρισκεται μεσα σε εξωτερικες συμφορες, αλλα, αμεσως, ας εχεις προχειρη την εξης  σκεψη: "αυτον τον θλιβει οχι αυτο που συνεβει(γιατι αλλον δε θλιβει), αλλα η κριση γι' αυτο" . Οσο για καποια λογια, βεβαια, μη δισταζεις να συμπασχεις με τον ανθρωπο και, αν το φερει η τυχη, ακομη και να στεναξεις, προσεχε, μονο, μη στεναξεις και μεσα σου.....

Επίκτητου Εγχειρίδιον

Αρχαίο Κείμενο με Πρόλογο, Μετάφραση,

 

Από τον επίλογο του βιβλίου.

«Το χριστιανικό μήνυμα, που επαναλαμβάνεται ατελείωτα στ' αυτιά μας εδώ και δύο χιλιετίες, είναι ότι η Βασιλεία του Θεού θα έλθει σύντομα. Αντιθέτως, ο Στωϊκισμός εκήρυσσε ότι όλοι ζούμε ήδη μέσα στο Βασίλειο του Θεού, απλώς μόνον ο στωϊκός σοφός μπορεί να το συνειδητοποιήσει..» 
(Allen Thornton)

Συνέγραψα αυτή την σύντομο παρουσίαση -; απλή εισαγωγή στον θείο κόσμο της Στωϊκής Φιλοσοφίας, για την οποία ο Murray είχε γράψει ότι είναι η διδασκαλία «που επιβιώνει έως τις ημέρες μας, ως το περισσότερο αποδεκτό σύστημα συμπεριφοράς για όσους δεν αποδέχονται μεν την εξ αποκαλύψεως αλήθεια, αλλά εξακολουθούν δε να πιστεύουν ακόμη στην ύπαρξη ενός Σκοπού στη ζωή», για να βοηθήσω, έχοντας ήδη ο ίδιος βοηθηθεί, όλους τους τόσο κοντινούς μου και όλους τους τόσο μακρινούς μου συνανθρώπους, τους οποίους βλέπω καθημερινώς να τσαλακώνονται ανυπεράσπιστοι και πολλαπλώς παραιτηθέντες μέσα στους τρομερούς κυλίνδρους μίας παραζωής κατασκευασθείσης υπό ανθρώπων που, προφανώς, εκτιμούν ότι για να υπάρχουν αυτοί και τα έργα τους, όλοι οι υπόλοιποι άνθρωποι πρέπει να πνιγούν μέσα στην ανασφάλεια, την παθητικότητα, τη δουλοφροσύνη, την ανάθεση σε επαγγελματίες σωτήρες όλων των υποθέσεων του βίου και μετα-βίου τους, και, το χειρότερο, μέσα στον Φόβο. Τον Φόβο, που επιμόνως ανέστησαν από την ημιζωώδη προϊστορία οι «Προφήτες» του Ισραήλ και έσπειραν μετά σε όλη τη  Μάνα Γή  οι επίγονοί τους της Σεσημασμένης  Ανατολής (1) «κάνοντας επί αιώνες τον άνθρωπο να πετρώσει σε μία απάνθρωπη μάσκα» (2). Ο Κώστας Παπαϊωάννου είχε κάποτε παρατηρήσει, πολύ ορθώς, ότι «όταν μία κοινωνία παύει να πιστεύει στους Θεούς της, δηλαδή στον εαυτό της, όταν δεν μπορεί μέσα της να συνειδητοποιήσει και εμπιστευθεί τον εαυτό της, στρέφεται με αγωνία προς τα έξω, προς τα αλλότρια πνευματικά ρεύματα και τους ξένους Θεούς που καθοδηγούν ξένους ανθρώπους». 

Συνέγραψα λοιπόν αυτό το βιβλίο για να βοηθήσω, διότι αυτό που ισχύει στο επίπεδο των κοινωνιών, συμβαίνει ομοίως στο επίπεδο των ατόμων, μέσα στα οποία αποκλειστικώς οφείλει να αναζητηθεί η δική τους πραγματικότητα και η δική τους δύναμη. Και αυτό παρά την, ούτως ή άλλως, προσυπογραφή μου στην πικρή παρατήρηση του Allen Thornton ότι «το άτομο της σημερινής εποχής ελάχιστα είναι ικανό ν' ακούσει τον λόγο των στωϊκών». (Περιοδικό The Thought, Ιανουάριος 2001).

Συνέγραψα αυτή την παρότρυνση για περαιτέρω ενασχόληση με τα θεία προτάγματα της Ελληνικής Φιλοσοφίας, την οποία θεωρώ το μοναδικό πνευματικό όπλο αυτού του υφηλίου κόσμου, για να βοηθήσω επίσης και το εν ύπνωι Έθνος μου, το οποίο η ατυχής συγκυρία των καιρών θέλει να τιμά και να ακολουθεί αξίες και ιερά εντελώς αντίθετα από εκείνα των προγόνων του, δίχως να έχει ουδεμία επίγνωση, ως ώφειλε, του ότι ουσιαστικώς προδίδει τον ίδιο του τον εαυτό και ακυρώνει το ίδιο του το μέλλον. 

Συνέγραψα, τέλος, αυτή την σύντομο εισαγωγή στη θεία διδασκαλία της Στοάς, όντας έκθαμβος από αυτό που βρήκα όταν, από περιέργεια, εισήλθα προ ετών, στα δώματα της Σοφίας της, η οποία κηρύσσει το ότι τα αληθώς σημαντικά και ιερά αυτού του Κόσμου δεν θορυβούν, δεν αυτοδιαφημίζονται υστερικώς με σημαίες, με ταμπούρλα και με κωδωνοκρουσίες, αλλά καρτερούν να φανερώσουν την αγία μουσική τους σε εκείνους τους ολίγους που κατέχουν την υψηλή τέχνη να θέτουν το αυτί τους εκεί ακριβώς που πρέπει, για να διαπιστώσω απλώς την αιτία της εμφανούς απεχθείας (3) που διεπίστωνα ότι εξεδήλωναν οι πάντες σχεδόν κατά των στωϊκών και πάντοτε ενθυμούμενος τα λόγια του Θουκυδίδου (Β 45) ότι «οι άνθρωποι φθονούν τους αντιπάλους τους, ενώ ό,τι δεν τους ενοχλεί το τιμούν με ασυναγώνιστα καλή διάθεση» (4). Επρόκειτο εν τέλει, όντως, για το σύνηθες μίσος που εκδηλώνει ο χαμηλής ποιότητος άνθρωπος απέναντι σε κάθε τι που αυτός θεωρεί ότι τάχα τον «απειλεί» με το να του αποδεικνύει σαθρές τις «σωτήριες» «λύσεις» επάνω στις οποίες κοιμάται και με το να του δεικνύει το άβολο και κοπιώδες τού πραγματικού δρόμου για την Ελευθεροπρέπεια, την προσωπική ευθύνη και την πραγματική Αρετή. Επρόκειτο για το μίσος των απεστιασμένων «διβούλων» και «ερασιτεχνών του βίου» (5) κατά εκείνων που έχουν μάθει την τέχνη του εστιάζειν και διαθέτουν σταθερή και σαφή θέση, ακολουθώντας πιστά ένα σαφές και καλά διατεταγμένο σχήμα αξιών .

Η ανθρωπότης των τελευταίων δύο χιλιετιών, αυτοαναλίσκεται στο βαθύ ψυχολογικό πρόβλημά της, ότι, κατ' ουσίαν, δεν της αρέσει ο Κόσμος. Ο Στωϊκισμός, αντιθέτως, ασχολείται με το πώς θα γίνει επιτέλους η νυν ανίερος ανθρωπότης απλώς.. αρεστή στον Ιερό και Αιώνιο Κόσμο και στους, επίσης Ιερούς, Νόμους που τον διέπουν. Το καλό και κακό ταυτοχρόνως της αληθείας των στωϊκών, είναι ότι στέκει αυτή επιδεικτικώς μη συμβατή με τα δεδομένα του ψυχικώς εξαθλιωμένου ανθρώπου των τελευταίων δύο χιλιετιών. Δεν αφομοιώνεται, δεν «νερώνεται», δεν προσαρτάται στο κυρίαρχο οικοδόμημα. Ο.. «εθελοντής βλαξ» (κυριολεκτικώς, στο μέτρο που ο ίδιος, παρά την αποδεδειγμένη του ευφυϊα, διεκήρυσσε το «αποκτηνωθείτε» ή «αποβλακωθείτε» ως ...; απαραίτητη προϋπόθεση της χριστιανικής «φωτίσεως» (6)) Πασκάλ, γράφει για τους στωϊκούς τα εξής ενδεικτικά της στάσεως των πολυμόρφων ομοϊδεατών του έναντι του Στωϊκισμού: «έχουν μία ασύγκριτη τέχνη να ταράσσουν την ηρεμία εκείνων που την αναζητούν στα εξωτερικά πράγματα... αλλά, αν μάχονται την οκνηρία, οδηγούν τον άνθρωπο στην αλαζονεία με τρόπο που μπορεί να αποδειχθεί πολύ βλαβερός  για όσους δεν υποψιάζονται την διαφθορά που κρύβει ακόμη και η πιο τέλεια δικαιοσύνη που όμως στερείται της πίστεως στον Χριστό» (από την «Ομιλία με τον M. de Saci για τον Επίκτητο και τον Montaigne»). 

Με το γύρισμα αυτών των τελευταίων σελίδων, το βιβλίο θα κλείσει και ο αναγνώστης θα κληθεί να διαλέξει μόνος του αν θα το τοποθετήσει βαριεστημένα σε μία, τιμητική ή περιφρονητική δεν έχει σημασία, θέση της βιβλιοθήκης του, ταξινομώντας στο μυαλό του όσα εδιάβασε μέσα σε αυτό, κάπου ανάμεσα στα τόσα και τόσα που εδιάβασε στη ζωή του αλλά και ανάμεσα στους κωδικούς, τους αριθμούς και τις καταιγιστικές πληροφορίες με τις οποίες τον βομβαρδίζουν οι ιδιοκτήτες της ζωής μας, ή, αν θα βαδίσει συνειδητά, και πληρώνοντας εξ ιδίων το υψηλό κόστος της Ελευθερίας του, στα βήματα προς την Αρετή, την Δικαιοσύνη και την Ευδαιμονία που πρώτοι εβάδισαν οι διδάσκαλοι της Αρχαίας, Μέσης και Νεωτέρας Στοάς. Ποτέ δεν πρέπει να λησμονούμε άλλωστε, ότι εμείς είμαστε η πραγματικότητά μας και κανείς έξω από εμάς δεν ευθύνεται ουσιαστικά για τα όσα εμείς επιτρέπουμε να διαμορφώνουν αυτή την πραγματικότητα. «Οι Θεοί θέλουν Θεούς» έγραψε κάποτε, όλος ρομαντισμό, ο Novalis, αλλά και έτσι εν τέλει ισχύει. Το να στεκόμαστε όρθιοι, «όρθιοι και όχι ορθούμενοι από τους άλλους» μάλιστα, «ίσοι και όχι ισιωμένοι», όπως θα το έλεγε και ο Μάρκος Αυρήλιος, είναι μία μεγάλη Τέχνη, στην υπηρεσία της οποίας μπορούμε να περάσουμε, δίχως νεκρό χρόνο και δίχως ίχνος θλίψεως ή πλήξεως, μία ολόκληρη ζωή. 

Αυτή άλλωστε είναι και η ουσιαστική υπόσχεση των στωϊκών: η μέθεξη στη Σοφία και Μακαριότητα των Θεών με μόνο κόστος τη συνεχή, δια βίου, προσπάθεια. Υπόσχονται αυτό το μεγαλειώδες «ολίγον», διότι γνωρίζουν ότι το ανθρώπινο είδος τίποτε περισσότερο δεν μπορεί ν' αντέξει πέρα από εκείνη την εξαιρετική εγγύτητα προς την αόρατη διαχωριστική γραμμή ανάμεσα σε αυτό και τους Ανωτέρους Κόσμους.
 
 
 

Σημειώσεις:

1. Αυτής που έχει σημανθεί με το άστρο του Δαβίδ, τον Σταυρό και την Ημισέληνο.

2. Κώστας Παπαϊωάννου

3. Αρκετά δυσάρεστη έκπληξη ήταν για τον γράφοντα, το ότι σε αυτόν τον θλιβερό χορό της υπεραπεχθείας, προστίθεται και το όλως απαξιωτικό, κατεδαφιστικό και δυσφημιστικό για τη Στοά βιβλίο του Δημ. Λιαντίνη «Πολυχρόνιο. Στοά και Ρώμη», όπου ανάμεσα σε μύρια όσα, ο συγγραφέας κατηγορεί τους Στωϊκούς ότι.. ξεκίνησαν για τον Όλυμπο και κατέληξαν στη.. Συναγωγή (..)

4. «ΦΘΟΝΟΣ ΓΑΡ ΤΟΙΣ ΖΩΣΙ ΠΡΟΣ ΤΟ ΑΝΤΙΠΑΛΟΝ, ΤΟ ΔΕ ΜΗ ΕΜΠΟΔΩΝ ΑΝΑΝΤΑΓΩΝΙΣΤΩΙ ΕΥΝΟΙΑΙ ΤΕΤΙΜΗΤΑΙ»

5. «Ο άνθρωπος εις τας σχέσεις του με την κοινωνίαν πρέπει να καθορίση συνεπή γραμμήν. Ή θα διαλέξη κοσμιότητα και αιδημοσύνην με αναπόφευκτον συνέπειαν την στέρησιν της προσφιλούς κοινωνικότητος ή θα συναγελάζεται με πάντας ως ευχάριστος τύπος, διακυβεύων ούτω την αρετήν του. Ο επαμφοτερισμός εις την ζωήν είναι αδύνατος: διάφορα δ' ούτως πρόσωπα ου μίγνυται, ου δύνασαι και Θερσίτην υποκρίνασθαι και Αγαμέμνονα (Επικτήτου, Εγχειρίδιον 4, 2, 10)» (Μίνως Κοκολάκης, 1962)

Ποταμός τα συμβάντα και ρέμα ορμητικό ο χρόνος. Μόλις φάνηκε κάτι και είναι ήδη περασμένο κι' άλλο περνά και άλλο έρχεται. ..

ΜΑΡΚΟΣ ΑΥΡΗΛΙΟΣ

Το κατά πόσο και μόνον η σκέψη  είναι ικανή να φέρει στα πρόθυρα της καταστροφής  τον άνθρωπο όταν  αυτός "αυθαίρετα"  την μετατρέπει αυτόματα σε πραγματικότητα  απασχόλησε ιδιαίτερα στους στωικούς φιλοσόφους οι οποίοι έθεσαν τις "βάσεις" για την εξέλιξη της σύγχρονης ψυχοθεραπείας όπως η γνωσιακή.   

                               ΕΠΙΚΤΗΤΟΣ - "Εγχειρίδιον"

(Αποσπάσματα από τη μετάφραση και το ομώνυμο βιβλίο του Βλάση Ρασσιά)

Αμέσως μόλις κάνεις μια δυσάρεστη σκέψη  πες στον εαυτό σου:» εντύπωση είσαι και ένα απατηλό φαινόμενο» Έπειτα μελέτησέ την με αυτά κριτήρια που διαθέτεις. Πρώτα και κύρια πρέπει να βεβαιωθείς αν ανήκει σε αυτά που εξουσιάζουμε ή όχι. Και αν τύχει να είναι απ΄ εκείνα που δεν εξουσιάζουμε πρέπει να μπορείς αμέσως να πεις στον εαυτό σου: «αυτό δεν με αφορά.»

Όταν δεις κάποιον να που κλαίει επειδή πενθεί, είτε επειδή φεύγει στην ξενιτιά το παιδί του, είτε επειδή έχασε την περιουσία του, πρόσεχε μην παρασύρουν την σκέψη σου τα εξωτερικά αυτά ατυχήματά του, αλλά να έχεις έτοιμη αυτήν εδώ την σκέψη, πως « θλίβεται όχι από αυτό που του συνέβη,(αφού ο άλλος δεν θλίβεται), αλλά από την γνώμη που αυτός σχημάτισε για το συμβάν αυτό» Και με λόγια, μην φοβάσαι να του συμπαρασταθείς ακόμα και να στενάξεις μαζί του, πρόσεχε όμως μην μεταφέρεις μέσα σου τον στεναγμό.

Να θυμάσαι ότι δεν προσβάλει εκείνος που βρίζει ή χτυπά, αλλά η ιδέα ότι αυτά μπορεί να προσβάλουν. Όταν λοιπόν σε θυμώσει κάποιος, να ξέρεις ότι η σκέψη σου είναι αυτή που σε θύμωσε. Έτσι λοιπόν, προσπάθησε πριν από οτιδήποτε άλλο να μην παρασύρεσαι από την φαντασία σου. Αν το επιτύχεις μία φορά θα μπορείς στο εξής να ελέγχεις καλύτερα τον εαυτό σου.

Αν κάποιος σου καταγγείλει ότι ο τάδε σε κακολογεί, μην απολογείσαι γι' αυτά που ελέχθησαν εναντίον σου, αλλά απάντησε απλώς: « Θ' αγνοούσε βεβαίως τις άλλες μου κακές ιδιότητες. Διότι δεν θα έλεγε αυτά μόνον» 

Όταν λοιπόν κάποιος σε βλάπτει η σε κακολογεί, θυμήσου ότι αυτό το κάνει ή το  λέει επειδή νομίζει ότι αυτό είναι το σωστό. Διότι δεν είναι δυνατόν, ν' ακολουθεί τον δικό σου τρόπο σκέψεως και όχι εκείνο που πιστεύει ο ίδιος, συνεπώς αν αυτό που πιστεύει είναι λάθος, εκείνος βλάπτεται ο ίδιος που εξαπατάται. Διότι  δεν βλάπτεται η αλήθεια όταν συγχέεται με το ψέμα αλλά μόνον αυτός που εξαπατήθηκε. Από αυτά ξεκινώντας θ' αντιμετωπίσεις με πραότητα τον όποιον σε κακολογεί. Λέγε δε σε κάθε περίσταση: «έτσι αυτός νομίζει»

Για κάθε τι που σου συμβαίνει, να θυμάσαι να στρέφεσαι για βοήθεια στον εαυτό σου και να αναζητάς ποια δύναμη κρύβεις μέσα σου για να το αντιμετωπίσεις. Αν δεις μια ποθητή γυναίκα, θ΄ αντλήσεις την κατάλληλη δύναμη για την περίσταση αυτή, την εγκράτεια. Αν πονάς θα αντλήσεις δύναμη από την καρτερία. Αν σε σχολιάζουν άσχημα δείξε ανεξικακία. Και όταν πια συνηθίσεις τον τρόπο αυτόν, δεν θα σε παρασύρουν ποτέ οι άσχημες σκέψεις.

Εάν παρέδιδε κάποιος το σώμα σου στον πρώτο τυχόντα φυσικά θ' αγανακτούσες. Πως λοιπόν μπορείς και παραδίδεις την προσωπική σου γνώμη στον πρώτο τυχόντα ο οποίος εάν σε κοροϊδέψει, θα σε κάνει να αισθανθείς ταραχή και ντροπή;

Όταν πρόκειται να ανταμώσεις κάποιον και μάλιστα αν είναι από αυτούς που θεωρούνται σπουδαίοι, πρόβαλε στην σκέψη σου πως θα στεκόταν ο Σωκράτης ή ο Ζήνων και δεν θα δυσκολευτείς να βρεις την κατάλληλη στάση.

ΠΑΘΟΣ ΚΑΙ ΛΟΓΙΚΗ

Ένα παράδειγμα  παρμένο από την κίνηση του σώματος, όπως συνηθιζόταν στην ελληνική ηθική διδασκαλία, θα αποσαφηνίσει τη φύση των παθών και τη φύση της λογικής. Πάρτε τη διαφορά μεταξύ ενός ανθρώπου που βαδίζει και ενός άλλου που τρέχει σε αγώνα δρόμου. Και οι δύο χρησιμοποιούν τα πόδια τους αλλά με πόσο διαφορετικό τρόποι Όταν βαδίζω στον περίπατο μου, η κίνηση των ποδιών μου είναι ανάλογη με την ώθηση ή με την πρόθεση μου και ποικίλλει αναλόγως" όποτε θελήσω να αλλάξω ρυθμό ή και να σταματήσω εντελώς, μπορώ να το κάνω. Πηγαίνω εκεί που θέλω να πάω. Όμως ο δρομέας που παίρνει μέρος σ' έναν αγώνα δρόμου βρίσκεται σε εντελώς διαφορετική κατάσταση. Τρέχει με τη μεγαλύτερη δυνατή ταχύτητα. Η κίνηση των ποδιών του είναι τόσο γρήγορη που δεν μπορεί να σταματήσει όποτε το θελήσει. Ακόμη κι αφού φτάσει στο στόχο του, στο τέρμα, συνεχίζει να τρέχει καθώς το βάρος του σώματος του τον σπρώχνει παραπέρα. Η λογική και το πάθος μοιάζουν με τον περιπατητή και το δρομέα. Η λογική δράση με οδηγεί εκεί που θέλω να πάω εγώ. Η παθιασμένη δράση με οδηγεί εκεί που πηγαίνει αυτή. Είναι πάντα υπερβολική, «ορμή πλεονάζουσα και παρά φύσιν», δεν ακολουθεί τη λογική, είναι «άλογη», είναι ασύμμετρη με τη λογική. Επομένως, οφείλω να παραδεχτώ πως αν είμαι παθιασμένος, είμαι «εκτός εαυτού», πως δεν είμαι ελεύθερος αλλά δούλος, πως η αληθινά φυσική συμμετρία των δυνάμεων μου είναι διαταραγμένη, και πως προσπερνώ το σημείο στο οποίο εγώ ο ίδιος επιθυμώ να φτάσω. Από την άποψη αυτή, η παθιασμένη παρόρμηση είναι αφύσικη, γιατί είμαι εκ φύσεως έλλογος και μόνο η έλλογη δράση είναι φυσική. Ο Ρορο -και γενικά ο 18ος αιώνας- δεν απέχουν και τόσο από τη στωική άποψη, όσο φαίνεται ίσως εκ πρώτης όψεως. Γιατί αυτό που εννοούν οι Στωικοί είναι πως το πάθος ενδιαφέρεται μόνο για τη στιγμή, «μόνο για το τώρα», όπως λέει ο Μπέικον, ενώ «η λογική ατενίζει το μέλλον και όλο το φάσμα του χρόνου». Και ποιος θα μπορούσε να αρνηθεί πως τα πάθη είναι προσηλωμένα στη στιγμή, πως αγνοούν τη συνολική εικόνα, πως αντί να πετυχαίνουν το στόχο τον προσπερνούν; Ή όπως λέει ο Ρορε: «το πάθος είναι σαν τον μετεωρίτη που διασχίζει πυρακτωμένος το κενό, χωρίς να υπόκειται σε νόμους, και στο διάβα του καταστρέφει, αυτοκαταστρεφόμενος ο ίδιος».

Καθώς όμως ο 18ος αιώνας θέλει να πιστεύει πως τα πάθη είναι η μοναδική πηγή δράσης και πως η λογική δεν είναι πρακτική -με την έννοια ότι δεν υποκινεί τις ανθρώπινες αποφάσεις-, ο Ρορε δεν μπορεί παρά να υποστηρίξει πως πάθος και λογική έχουν ένα και τον αυτό στόχο, και να βάλει τη λογική να χαλιναγωγεί το πάθος, μια θεωρία πολύ παρόμοια με του Πλάτωνα, που μιλάει για τον έλεγχο που ασκεί η λογική. Οι Στωικοί, από την άλλη, μαζί με τον Αριστοτέλη, πιστεύουν πως η λογική είναι πρακτική. Θα επέλεγε ποτέ ένας λογικός άνθρωπος να σαλπάρει «στον απέ­ραντο ωκεανό της ζωής» με «πυξίδα τη λογική» αλλά «κλυδωνιζόμενος στη θύελλα των παθών», αν μπορούσε να αρμενίσει στα γαλήνια νερά της έλλογης δράσης, έχοντας ξεριζώσει τα πάθη του και έχοντας τα καθυποτάξει στην «εύροια βίου», στο αβίαστο ρεύ­μα της ζωής; Γιατί ο λογικός άνθρωπος -αν μπορέσει μόνο να κατανοήσει τη φύση του-, έχει ανοιχτό μπροστά του το δρόμο της ασφάλειας, ένα δρόμο του οποίου η διαφορά με τους άλλους είναι ριζική κι όχι απλώς ποσοτική.

Πηγή: Ludwig Edelstein "Ο Στωικός Σοφός" Εκδόσεις ΘΥΡΑΘΕΝ"

Η κύρια στωική αντίληψη για την τύχη της αθανάτου ψυχής μετά τον διαχωρισμό απο το σώμα, είναι ότι, ενώνεται με την ψυχή του Παντός, της οποίας ποτέ δεν έπαυσε να αποτελεί τμήμα, όπως και το φυσικό, απτό σώμα δεν έπαυσε ποτέ να αποτελεί τμήμα του φυσικού απτού σώματος του Κόσμου. Οι στωικοί δεν δέχονται <<κρίσεις>> ή <<τιμωρίες>> της ψυχής μετά θάνατον του φυσικού σώματος, πεποίθηση τους είναι ότι η διαχωρισθήσα ψυχή ενώνεται με το Θεό από όπου προέρχεται. Ο θάνατος είνα φυσικός και η φύση είναι Αγαθή, συνεπώς δεν υπάρχει τίποτε στον θάνατο που μπορεί να δικαιολογήσει τον φόβο των ασόφων και απαίδευτων ανθρώπων γι΄αυτόν,

Ο όρος <<πρόωρος θάνατος>>, τον οποίο χρησιμοποιούν πολλοί άσοφοι άνθρωποι, αποτελεί παραλογισμό, καθώς ο θανατος είναι φυσικός, δίκαιος και στον πρέποντα χρόνο, οποτεδήποτε και αν αυτός επέλθει και, κυρίως, δεν αποτελεί κακό αλλά, απλώς <<αποπροηγμένον(μη επιθυμητόν) αδιάφορον>>.

Ο θάνατος είναι αρκετές φορές καλύτερος από μία 'ασχημη, ανελεύθερη και αναξιοπρεπή ζωή και αρκετές φορές ο <<Σοφός>> δικαιούτε να τον προκαλέσει ο ίδιος στον εαυτό του ως έξοδο στην ελευθερία και την αξιοπρέπεια. Είναι η λεγόμενη <<ΕΥΛΟΓΟΣ ΑΝΑΧΩΡΙΣΙΣ>> των στωικών, πρόταση η οποία τους κάνει εξαιρετικώς αντιπαθείς, λόγω επικινδυνότητος, σε όλους τους δουλοκτήτες και δουλοχρηστες του παρελθόντος, του παρόντος και του μέλλοντος.

Ο στωικός, κατέχοντας την γνώση, διαλέγει ελεύθερα τον θάνατο,ως λογική πράξη, όταν οι άλλοι σύρονται τρομακρατημένοι προς αυτόν, παρά την θέληση τους.

Σε ένα σημείο του «Εγχειριδίου» του, ο Επίκτητος υποστηρίζει ότι όλος ο κόσμος είναι μία σκηνή:

«Μέμνησο, ότι υποκριτής ει δράματος, οίου αν θέλη ο διδάσκαλος.
Αν βραχύ, βραχέος.
Αν μακρόν, μακρού.
Αν πρωχόν υποκρίνασθαι σε θέλη, ίνα και τούτον ευφυώς υποκρίνη αν χωλόν, αν άρχοντα, αν ιδιώτην.
Σον γαρ τουτ' έστι, το δοθέν υποκρίνασθαι πρόσωπον καλώς.
Εκλέξασθαι δ' αυτό άλλου.»

«Να θυμάσαι ότι είσαι ηθοποιός θεατρικού έργου, την φύση του οποίου θέλησε ο δάσκαλος.
Αν το θέλησε σύντομο, θα είναι σύντομο.
Αν μακρύ, θα είναι μακρύ.
Αν σε θέλει να υποδύεσαι τον φτωχό, να τον υποδυθείς με επιδεξιότητα, όπως και τον χωλό, τον άρχοντα, τον απλό πολίτη.
Γιατί αυτό είναι το καθήκον σου, να υποδύεσαι καλά το πρόσωπο που σου έχει ανατεθεί.
Η επιλογή, όμως, αυτού είναι άλλου δουλειά.»
____________________
Ο Επίκτητος Ιεραπολίτης (από την Ιεράπολη της Φρυγίας) γεννήθηκε στα μέσα του 1ου μ.Χ. αιώνα και αρχικά υπήρξε δούλος ενός αυτοκρατορικού υπαλλήλου, του Επαφροδίτου, ο οποίος τον απελευθέρωσε, όταν εγκαταστάθηκε οριστικά στη Ρώμη. Ο Επίκτητος σπούδασε φιλοσοφία δίπλα στον στωϊκό Μουσόνιο Ρούφο και στη συνέχεια δίδαξε ο ίδιος στη Ρώμη, αναδειχθείς σε μία από τις σοβαρότερες μορφές του Στωϊκισμού. Στον διωγμό του Δομιτιανού κατά των Στωϊκών, ο Επίκτητος απελάθηκε στην Ήπειρο όπου μετέφερε και την έδρα της σχολής του (στην Νικόπολη) και εδίδαξε μέχρι τον θάνατό του κάπου ανάμεσα στο 120 με 135 μ.Χ. Τα συγγράμματα του Επικτήτου καταστράφηκαν. Στοιχεία από το έργο του διδασκάλου του διέσωσε μέσα από τις στενογραφημένες σημειώσεις του ο μαθητής του Αρριανός από την Νικομήδεια

Επίκτητου Εγχειρίδιον

Αρχαίο Κείμενο με Πρόλογο, Μετάφραση, Αρ. Καμπάνη

Εδώ και δεκαετίες ο Στωϊκισμός ασκεί για μία ακόμα φορά στους διανοούμενους του Δυτικού Κόσμου μία έντονη γοητεία, για τον ίδιο λόγο που αυτός απέκτησε τεράστια ισχύ κατά τους Ρωμαϊκούς χρόνους, δηλαδή για την εμφανή ευρυχωρία της αντίληψής του, η οποία «λιγότερο άκαμπτη και πιο ευπροσάρμοστη σε σχέση με τον Επικουρισμό» μπορεί να αναδεικνύει ανθρώπους «με προσωπικότητα και πρωτοτυπία» (1).  

Βασική αρχή του Στωϊκισμού είναι το να ζει ο άνθρωπος σύμφωνα με την Φύση (το «ομολογουμένως τήι Φύσει ζην»), στην οποία Φύση έδωσε μία διαφορετική και νέα ερμηνεία, που απείχε πολύ από τις έως τότε διατυπωμένες αντιδιαμετρικές αντιλήψεις των Κυνικών (αντινομιακές και «φιλοζωώδεις») και του Αριστοτέλους (στενά «πολιτικές»). Οι Στωϊκοί μεταμόρφωσαν την Φύση από έναν «αμφίβολο οδηγό» σε απτό και σαφέστατο κανόνα της συμπεριφοράς, ταυτίζοντας την «συμφωνία με την Φύση» με την ενάρετη ζωή. Γι' αυτούς, η ανθρώπινη φύση δεν είναι τίποτε περισσότερο από ένα οργανικό τμήμα της παγκόσμιας φύσης, η οποία κυβερνάται και καθοδηγείται από τον συμπαντικό νόμο που ονομάζεται Λόγος και στα ανθρώπινα μέτρα εκδηλώνεται μέσω της λογικότητας. 

Η βασική φιλοσοφική πρόταση που καταθέτουν οι Στωϊκοί είναι ότι αποτελεί «καθήκον» του ανθρώπου, δηλαδή «αρμόζουσα πράξη» (2), το να θέσει τον πρόσκαιρο εαυτό του σε αρμονία με το Σύμπαν. Για να το επιτύχει αυτό, ο άνθρωπος οφείλει να «μιμηθεί» το Σύμπαν και να αποκτήσει τις προσιτές (3) ιδιότητές του, με πρώτες και κύριες την αγαθότητα και την λογικότητα. Σε αυτό το σημείο, οι Στωϊκοί διαφοροποιούνται απόλυτα από τους σχεδόν σύγχρονούς τους Επικούρειους, οι οποίοι δεν έκαναν διάκριση ανάμεσα στον άνθρωπο και στα άλλα ζώα, αναφερόμενοι στο «κάθε ζωντανό ον» όταν επιχειρηματολογούσαν για την αναζήτηση της ηδονής και την αποφυγή του πόνου. Οι Στωϊκοί διακρίνουν τον άνθρωπο από τα υπόλοιπα ζώα, ορίζοντάς τον ως οντότητα η οποία πέραν του ζωώδους τμήματός της (που αφορά τα ένστικτα) διαθέτει και ένα ανώτερο, το οποίο περιέχει την ηθική αίσθηση και την έλλογη χρήση των εντυπώσεων και σκέψεών του.  Κατέχοντας την λογικότητα, ο άνθρωπος συγγενεύει λοιπόν περισσότερο με τους Θεούς παρά με τα ζώα και αυτό το μήνυμα των Στωϊκών, που φυσικά δεν δέχονται ύπαρξη αθάνατης ψυχικής ατομικότητας, είναι το πιο απελευθερωτικό και «λυτρωτικό» που έχει εκφράσει η φιλοσοφική, αλλά και η ευρύτερα θεολογική, σκέψη. 

Οι Στωϊκοί τιμούν στο έπακρο την ανθρώπινη φύση, με το να την αντιλαμβάνονται ως έναν «προθάλαμο» σχεδόν της φύσης του Σύμπαντος και των Θεών. Η ολοκλήρωση του ανθρώπου έρχεται με το να «συζεί» σε κάθε στιγμή της εφήμερης ζωής του με τους Θεούς, πράγμα που επιτυγχάνεται με το να ακολουθεί το υψηλότερο τμήμα του εαυτού του, δηλαδή εκείνο που ηγεμονεύεται από την Λογική και την εξ αυτής ηθική αίσθηση. Το μόνο πράγμα που έχει σημασία για τους Στωϊκούς είναι η Αρετή. Από αυτήν και μόνο εξαρτιέται η ευδαιμονία, η ευημερία, η ολοκλήρωση. 

Η Αρετή είναι το μόνο που έχει αξία. Όλα τα άλλα, τα οποία οι άσοφοι θεωρούν «αγαθά», όπως λ.χ. η ομορφιά, ο πλούτος, η ισχύς, η υγεία, η διασημότητα κ.ά., δεν είναι παρά πράγματα «αδιάφορα», στον ίδιο βαθμό που είναι «αδιάφορα» (με την έννοια των μη ικανών να βλάψουν πραγματικά τον σοφό) τα υποτιθέμενα «κακά», όπως λ.χ. η ασχήμια, η φτώχεια, η αδυναμία, η αρρώστια, η ανωνυμία κ.ά. Για την κατάκτηση της Αρετής, ο Στωϊκός οφείλει να αναπτύξει την ηθική αίσθηση και να ισχυροποιήσει την λογική πλευρά του εαυτού του, αφήνοντας την ίδια στιγμή την συναισθηματική, δηλαδή ζωώδη, πλευρά του να «υποσιτίζεται» (4). 

Κατά κανόνα αποτελεί έκπληξη για τους αμύητους και τους μη γνωρίζοντες η είδηση ότι οι Στωϊκοί δεν κηρύσσουν απόσυρση από τα κοσμικά πράγματα, πόσο μάλλον άρνησή τους. Οι Στωϊκοί καλούν τον άνθρωπο να ζήσει ενεργά μέσα στον κόσμο, συμφιλιωμένος με τις ατέλειες και τις αθλιότητες ακόμη του βίου των θνητών αν και στο μέτρο του λογικώς εφικτού είναι υποχρεωμένος να αγωνιστεί για να τις εξαλείψει. Ο Στωϊκός καλείται να παίξει ενεργό ρόλο στην οικογενειακή και δημόσια ζωή, να παντρεύεται και να τιμά τον θεσμό του γάμου και να συμμετέχει στην πολιτική, δίχως να δεσμεύεται σε δόγματα (5), και να τιμά τους θεσμούς.  

Η πολιτική δράση στην οποία καλείται να συμμετάσχει ο Στωϊκός, είναι εκείνη που ανέδειξε από τις τάξεις των οπαδών της συγκεκριμένης σχολής εξαιρετικές προσωπικότητες δραστήριων ανδρών, όπως ο Σφαίρος Βορυσθαινίτης, θεωρητικός της σπαρτιατικής κοινωνικός επαναστάτης του Κλεομένους του Γ, ο κοινωνικός επαναστάτης Βλόσσιος ο Κυμαίος, ο τυραννομάχος Κάτων ο Υτικαίος και ο τυραννοκτόνος Βρούτος, οι αντιστασιακοί Ελβίδιος Πρίσκος, Θρασέας Παετός και Μουσώνιος Ρούφος, αλλά και ο εστεμμένος φιλόσοφος Μάρκος Αυρήλιος, διαχρονικό υπόδειγμα πολιτικής και προσωπικής Αρετής. 

Αυτή η ίδια πολιτική δράση είναι που τους έκανε πρότυπο στα μάτια των επαναστατών -; δημοκρατών του 18ου αιώνα και κυρίαρχη τάση στην μεγάλη Γαλλική Επανάσταση, η οποία όχι άδικα εόρταζε τον Στωϊκισμό σε ξεχωριστή αργία του Επαναστατικού Ημερολογίου που εκείνη είχε καθιερώσει (6). Αυτή η ίδια πολιτική δράση είναι και που τους κάνει να ασκούν ισχυρή γοητεία στα πιο «προχωρημένα» πνεύματα του σύγχρονου στοχασμού. Αντίθετα, τα «μη προχωρημένα» πνεύματα εξακολουθούν να εκφράζουν απέχθεια προς τον Στωϊκισμό, μιμούμενοι τους υπόλοιπους αντιδραστικούς που αισθάνονται ότι απειλούνται από αυτόν, κυρίως από την εμμονή του στην επικράτηση της Αρετής. Στο «μη προχωρημένο» πνεύμα θα πρέπει να καταταχθεί και η στρεβλή «μαρξιστική» ανάγνωση του Στωϊκισμού, δείγμα της οποίας αποτελεί η ρηχότητα του Γιάννη Κορδάτου, ο οποίος καταλαβαίνει ως και αποκαλεί «απολογία του απολυταρχισμού και κατήχηση ραγιαδισμού» ( ...;) τις «Περί Καθήκοντος» θέσεις του Παναίτιου του Ρόδιου («Ιστορία της Αρχαίας Ελληνικής Φιλοσοφίας», εκδόσεις «Μπουκουμάνη», Αθήνα,  1972, σελ. 461). 

Ο Παναίτιος (185 -; 110), εισηγητής του άγνωστου ελληνικού όρου τον οποίο ο Κικέρων απέδωσε ως «humanitas» (ανθρωπιστική καλλιέργεια και φιλανθρωπία) και ο πρώτος που κατέγραψε ως απόδειξη των δυνάμεων του ανθρώπου τις τέχνες του πολιτισμένου βίου, είχε επίσης εισάγει στον αρχικό Στωϊκισμό (μέσα από την διατριβή του «Περί Καθήκοντος», την οποία μετέφερε αργότερα ο Κικέρων στο «De Officiis») την έννοια του «αρμόζοντος» ή «πρέποντος» («decorum» στον Κικέρωνα), ως καθοριστικού παράγοντα στην συμπεριφορά του σωστού ανθρώπου. Υπάρχουν για όλους τους ανθρώπους κάποια «πρέποντα» που ορίζονται ως «καθολικά» και για τον κάθε έναν άνθρωπο ξεχωριστά κάποια «ειδικά» «πρέποντα», και αυτό επειδή ο κάθε άνθρωπος αποτελεί έναν ξεχωριστό μικρό «κόσμο». Αντίθετα από τους Κυνικούς, οι οποίοι λόγω της εμμονής τους να απορρίπτουν τις κοινωνικές συμβάσεις κατέληξαν πολύ γρήγορα στο περιθώριο, οι Στωϊκοί από τον 2ο αιώνα π.α.χ.χ. (πριν την απαρχή της χριστιανικής χρονολόγησης) και μετά απεδείχθησαν πέρα για πέρα ικανοί να παρακολουθήσουν τα μέτρα της καθημερινής ζωής, γι' αυτό και θα επικρατήσουν απόλυτα μέχρι και την εποχή των Αντωνίνων, για ένα χρονικό διάστημα δηλαδή που φθάνει τους τέσσερις αιώνες και που επίσης δίνει προτεραιότητα στην έμπρακτη εφαρμογή των θεωριών αντί στον απλό σχηματισμό τους (7). 

Συγκρίνοντας σε κάποιο σημείο του έργου του τους Στωϊκούς με τους Επικούρειους, ο Clarke έχει παραδεχθεί πως «ανεξάρτητα από το εάν μεν ή οι δεν είχαν τα καλύτερα επιχειρήματα, δεν υπάρχει αμφιβολία για το ποια από τις δύο σχολές έδωσε την πιο ενθαρρυντική εικόνα για την ζωή. Ο Λουκρήτιος παρατηρεί το γυμνό και αβοήθητο βρέφος σαν έναν ναυαγό που γεμίζει τον τόπο με το κλάμα του, και αναρωτιέται πόσα δεινά πρέπει ακόμα να περάσει στην ζωή του. Η στωϊκή άποψη από την άλλη, η οποία κατέστησε τον άνθρωπο κέντρο του Σύμπαντος και κύριο της δημιουργίας, είναι γεμάτη αισιοδοξία και αυτοπεποίθηση ...; ήταν μία φιλοσοφία που κολάκευε την αυτοεικόνα του ανθρώπου, χωρίς να προσβάλλει την λογική του, μία φιλοσοφία στην οποία έβρισκαν αναγνώριση οι διάφορες κλίσεις του ανθρώπου, κοινωνικές, καλλιτεχνικές, πνευματικές και θρησκευτικές ...;» (8).  

Η πιο σημαντική εποχή του Στωϊκισμού ήταν εκείνη κατά την οποία κυβέρνησε την αχανή Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία του 2ου αιώνα μ.α.χ.χ. (μετά την απαρχή της χριστιανικής χρονολόγησης) ο παιδιόθεν Στωϊκός Μάρκος Αυρήλιος, ο οποίος κατέθεσε στην παγκόσμια Ιστορία το ανεπανάληπτο πρότυπο του κατ' αρετήν κυβερνήτη. Έναν αιώνα πριν, οι Στωϊκοί είχαν εγείρει ανάστημα κατά του δεσποτισμού, πληρώνοντάς το με φυλακές, θανατώσεις και εξορίες των επιφανέστερων στελεχών τους. Το δεύτερο μισό του 2ου αιώνα όμως, έρχεται ένας Στωϊκός να λειτουργήσει ως ο πολιτικός και ηθικός ρυθμιστής του τότε γνωστού κόσμου, με καθημερινή επίδειξη της αυτοπειθαρχίας, της απλότητας, της λογικότητας και της ειλικρίνειας, τις οποίες δίδασκαν οι προηγούμενοι φιλόσοφοι. Κυρίως της ειλικρίνειας, ιδίως της ειλικρίνειας προς τον ίδιο μας τον εαυτό, δηλαδή με το Ηγεμονικό της ψυχής, το Θείο που ενυπάρχει σε όλους μας. 

Ο Στωϊκισμός δεν γαργαλούσε τον συναισθηματικό κόσμο, όπως θα κάνουν σε λίγο, αρκετά ύπουλα, οι χριστιανοί. Το μόνο που αρκέστηκε να υποστηρίξει, με την πεποίθηση ότι δεν απευθύνεται σε νήπια ή σε ανόητους, αλλά σε ενήλικους και συγκροτημένους ανθρώπους,  είναι ότι το έλλογο ον που λέγεται άνθρωπος, στην ουσία κακομεταχειρίζεται την ίδια την ψυχή του και προσβάλλει την εσωτερική του θεότητα κάθε φορά που απομακρύνεται από την λογική ανθρώπινη φύση ή στρέφεται ενάντια στους συνανθρώπους του.  

Βλάσης Γ. Ρασσιάς 
  
 

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ: 

(1) M. L. Clarke, «Το Ρωμαϊκό Πνεύμα», εκδόσεις «University Studio Press», Θεσσαλονίκη, 2004, σελ. 71  

(2) «Θύραθεν Φιλοσοφικό Λεξικό» του γράφοντος, εκδόσεις «Ανοιχτή Πόλη», Αθήνα, 2006 

(3) Διότι υπάρχουν και απρόσιτες συμπαντικές ιδιότητες για έναν θνητό, όπως λ.χ. η αιωνιότητα. 

(4) M. L. Clarke, σελ. 75 

(5) Φυσικά οι Στωϊκοί δεν δεσμεύονται σε συγκεκριμένα πολιτικά δόγματα, καθώς θεωρούν ότι σημαντικό στα πάντα είναι το περιεχόμενο και όχι η εξωτερική μορφή. 

(6) Από το βιβλίο «Λαιμητόμος Αρετή» του γράφοντος: «Στο άρθρο 1 του νόμου για την καθιέρωση της Λατρείας του Υπερτάτου Όντος δηλώνεται η πίστη του Γαλλικού έθνους σε αυτό ('Ο Γαλλικός λαός αναγνωρίζει την ύπαρξη του Υπερτάτου Όντος και την αθανασία της ψυχής'), ενώ στο άρθρο 7 ορίζονται λεπτομερώς οι 'δέκατες ημέρες' ('decadis') του επαναστατικού ημερολογίου, κατά τις οποίες θα λατρεύονται από το Γαλλικό έθνος υψηλές πολιτικές αξίες και αρετές, καθώς και η φιλοσοφία του ελληνικού και ρωμαϊκού Στωϊκισμού, η οποία κυριαρχούσε στους πιο αδιάλλακτους Ορεινούς: 'Η Δημοκρατία θα εορτάζει σε διαδοχικές δέκατες ημέρες τις ακόλουθες εορτές: προς τιμή του Υπερτάτου Όντος και της Φύσης, προς τιμήν της ανθρωπότητας, προς τιμήν του Γαλλικού λαού, προς τιμήν των ευεργετών των ανθρώπων, προς τιμήν των μαρτύρων της Ελευθερίας, προς τιμήν της Ελευθερίας και της Ισότητας, προς τιμήν της Δημοκρατίας, προς τιμήν της παγκόσμιας απελευθέρωσης, προς τιμήν του πατριωτισμού, προς τιμήν της απέχθειας προς τους τυράννους και τους προδότες, προς τιμήν της Αλήθειας, προς τιμήν της Δικαιοσύνης, προς τιμήν της Σεμνότητας, προς τιμήν της Δόξας και της Αθανασίας, προς τιμήν της Φιλίας, προς τιμήν της Ανεκτικότητας, προς τιμήν του Θάρρους, προς τιμήν της Καλής Πίστης, προς τιμήν του Ηρωϊσμού, προς τιμήν της συλλογικότητας, προς τιμήν του Στωϊκισμού, προς τιμήν του Έρωτα, προς τιμήν της συζυγικής πίστης, προς τιμήν της πατρικής στοργής, προς τιμήν της μητρικής αγάπης, προς τιμήν της αδελφικής σχέσης, προς τιμήν των παιδιών, προς τιμήν της νεολαίας, προς τιμήν της ώριμης ηλικίας, προς τιμήν των ηλικιωμένων, προς τιμήν των αναξιοπαθούντων, προς τιμήν της γεωργίας, προς τιμήν της βιοτεχνίας, προς τιμήν των προγόνων, προς τιμήν των μελλουσών γενεών και προς τιμήν της Ευτυχίας'...»  

(7) «Quantum enim Graeci praeceptis valent, tantum Romani, quod est maius, exemplis» τονίζει ο Κοϊντιλιανός. 

(8) M. L. Clarke, σελ. 81 - 83  
  

ΕΝΑ ΚΑΤΑΠΛΗΚΤΙΚΟ ΚΕΙΜΕΝΟ ΑΠΟ ΤΟΝ ΣΤΩΙΚΟ ΕΠΙΚΤΗΤΟ... ΓΙΑ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ ΧΡΗΣΗ.. ΕΜΕΝΑ ΟΠΟΤΕ "ΤΑ ΧΡΕΙΑΣΤΗΚΑ "  ΜΕ ΒΟΗΘΗΣΕ ΚΑΤΑΠΛΗΚΤΙΚΑ...........

 

Επίκτητου Εγχειρίδιον

Αρχαίο Κείμενο με Πρόλογο, Μετάφραση, Αρ. Καμπάνη