Από τον επίλογο του βιβλίου.

«Το χριστιανικό μήνυμα, που επαναλαμβάνεται ατελείωτα στ' αυτιά μας εδώ και δύο χιλιετίες, είναι ότι η Βασιλεία του Θεού θα έλθει σύντομα. Αντιθέτως, ο Στωϊκισμός εκήρυσσε ότι όλοι ζούμε ήδη μέσα στο Βασίλειο του Θεού, απλώς μόνον ο στωϊκός σοφός μπορεί να το συνειδητοποιήσει..» 
(Allen Thornton)

Συνέγραψα αυτή την σύντομο παρουσίαση -; απλή εισαγωγή στον θείο κόσμο της Στωϊκής Φιλοσοφίας, για την οποία ο Murray είχε γράψει ότι είναι η διδασκαλία «που επιβιώνει έως τις ημέρες μας, ως το περισσότερο αποδεκτό σύστημα συμπεριφοράς για όσους δεν αποδέχονται μεν την εξ αποκαλύψεως αλήθεια, αλλά εξακολουθούν δε να πιστεύουν ακόμη στην ύπαρξη ενός Σκοπού στη ζωή», για να βοηθήσω, έχοντας ήδη ο ίδιος βοηθηθεί, όλους τους τόσο κοντινούς μου και όλους τους τόσο μακρινούς μου συνανθρώπους, τους οποίους βλέπω καθημερινώς να τσαλακώνονται ανυπεράσπιστοι και πολλαπλώς παραιτηθέντες μέσα στους τρομερούς κυλίνδρους μίας παραζωής κατασκευασθείσης υπό ανθρώπων που, προφανώς, εκτιμούν ότι για να υπάρχουν αυτοί και τα έργα τους, όλοι οι υπόλοιποι άνθρωποι πρέπει να πνιγούν μέσα στην ανασφάλεια, την παθητικότητα, τη δουλοφροσύνη, την ανάθεση σε επαγγελματίες σωτήρες όλων των υποθέσεων του βίου και μετα-βίου τους, και, το χειρότερο, μέσα στον Φόβο. Τον Φόβο, που επιμόνως ανέστησαν από την ημιζωώδη προϊστορία οι «Προφήτες» του Ισραήλ και έσπειραν μετά σε όλη τη  Μάνα Γή  οι επίγονοί τους της Σεσημασμένης  Ανατολής (1) «κάνοντας επί αιώνες τον άνθρωπο να πετρώσει σε μία απάνθρωπη μάσκα» (2). Ο Κώστας Παπαϊωάννου είχε κάποτε παρατηρήσει, πολύ ορθώς, ότι «όταν μία κοινωνία παύει να πιστεύει στους Θεούς της, δηλαδή στον εαυτό της, όταν δεν μπορεί μέσα της να συνειδητοποιήσει και εμπιστευθεί τον εαυτό της, στρέφεται με αγωνία προς τα έξω, προς τα αλλότρια πνευματικά ρεύματα και τους ξένους Θεούς που καθοδηγούν ξένους ανθρώπους». 

Συνέγραψα λοιπόν αυτό το βιβλίο για να βοηθήσω, διότι αυτό που ισχύει στο επίπεδο των κοινωνιών, συμβαίνει ομοίως στο επίπεδο των ατόμων, μέσα στα οποία αποκλειστικώς οφείλει να αναζητηθεί η δική τους πραγματικότητα και η δική τους δύναμη. Και αυτό παρά την, ούτως ή άλλως, προσυπογραφή μου στην πικρή παρατήρηση του Allen Thornton ότι «το άτομο της σημερινής εποχής ελάχιστα είναι ικανό ν' ακούσει τον λόγο των στωϊκών». (Περιοδικό The Thought, Ιανουάριος 2001).

Συνέγραψα αυτή την παρότρυνση για περαιτέρω ενασχόληση με τα θεία προτάγματα της Ελληνικής Φιλοσοφίας, την οποία θεωρώ το μοναδικό πνευματικό όπλο αυτού του υφηλίου κόσμου, για να βοηθήσω επίσης και το εν ύπνωι Έθνος μου, το οποίο η ατυχής συγκυρία των καιρών θέλει να τιμά και να ακολουθεί αξίες και ιερά εντελώς αντίθετα από εκείνα των προγόνων του, δίχως να έχει ουδεμία επίγνωση, ως ώφειλε, του ότι ουσιαστικώς προδίδει τον ίδιο του τον εαυτό και ακυρώνει το ίδιο του το μέλλον. 

Συνέγραψα, τέλος, αυτή την σύντομο εισαγωγή στη θεία διδασκαλία της Στοάς, όντας έκθαμβος από αυτό που βρήκα όταν, από περιέργεια, εισήλθα προ ετών, στα δώματα της Σοφίας της, η οποία κηρύσσει το ότι τα αληθώς σημαντικά και ιερά αυτού του Κόσμου δεν θορυβούν, δεν αυτοδιαφημίζονται υστερικώς με σημαίες, με ταμπούρλα και με κωδωνοκρουσίες, αλλά καρτερούν να φανερώσουν την αγία μουσική τους σε εκείνους τους ολίγους που κατέχουν την υψηλή τέχνη να θέτουν το αυτί τους εκεί ακριβώς που πρέπει, για να διαπιστώσω απλώς την αιτία της εμφανούς απεχθείας (3) που διεπίστωνα ότι εξεδήλωναν οι πάντες σχεδόν κατά των στωϊκών και πάντοτε ενθυμούμενος τα λόγια του Θουκυδίδου (Β 45) ότι «οι άνθρωποι φθονούν τους αντιπάλους τους, ενώ ό,τι δεν τους ενοχλεί το τιμούν με ασυναγώνιστα καλή διάθεση» (4). Επρόκειτο εν τέλει, όντως, για το σύνηθες μίσος που εκδηλώνει ο χαμηλής ποιότητος άνθρωπος απέναντι σε κάθε τι που αυτός θεωρεί ότι τάχα τον «απειλεί» με το να του αποδεικνύει σαθρές τις «σωτήριες» «λύσεις» επάνω στις οποίες κοιμάται και με το να του δεικνύει το άβολο και κοπιώδες τού πραγματικού δρόμου για την Ελευθεροπρέπεια, την προσωπική ευθύνη και την πραγματική Αρετή. Επρόκειτο για το μίσος των απεστιασμένων «διβούλων» και «ερασιτεχνών του βίου» (5) κατά εκείνων που έχουν μάθει την τέχνη του εστιάζειν και διαθέτουν σταθερή και σαφή θέση, ακολουθώντας πιστά ένα σαφές και καλά διατεταγμένο σχήμα αξιών .

Η ανθρωπότης των τελευταίων δύο χιλιετιών, αυτοαναλίσκεται στο βαθύ ψυχολογικό πρόβλημά της, ότι, κατ' ουσίαν, δεν της αρέσει ο Κόσμος. Ο Στωϊκισμός, αντιθέτως, ασχολείται με το πώς θα γίνει επιτέλους η νυν ανίερος ανθρωπότης απλώς.. αρεστή στον Ιερό και Αιώνιο Κόσμο και στους, επίσης Ιερούς, Νόμους που τον διέπουν. Το καλό και κακό ταυτοχρόνως της αληθείας των στωϊκών, είναι ότι στέκει αυτή επιδεικτικώς μη συμβατή με τα δεδομένα του ψυχικώς εξαθλιωμένου ανθρώπου των τελευταίων δύο χιλιετιών. Δεν αφομοιώνεται, δεν «νερώνεται», δεν προσαρτάται στο κυρίαρχο οικοδόμημα. Ο.. «εθελοντής βλαξ» (κυριολεκτικώς, στο μέτρο που ο ίδιος, παρά την αποδεδειγμένη του ευφυϊα, διεκήρυσσε το «αποκτηνωθείτε» ή «αποβλακωθείτε» ως ...; απαραίτητη προϋπόθεση της χριστιανικής «φωτίσεως» (6)) Πασκάλ, γράφει για τους στωϊκούς τα εξής ενδεικτικά της στάσεως των πολυμόρφων ομοϊδεατών του έναντι του Στωϊκισμού: «έχουν μία ασύγκριτη τέχνη να ταράσσουν την ηρεμία εκείνων που την αναζητούν στα εξωτερικά πράγματα... αλλά, αν μάχονται την οκνηρία, οδηγούν τον άνθρωπο στην αλαζονεία με τρόπο που μπορεί να αποδειχθεί πολύ βλαβερός  για όσους δεν υποψιάζονται την διαφθορά που κρύβει ακόμη και η πιο τέλεια δικαιοσύνη που όμως στερείται της πίστεως στον Χριστό» (από την «Ομιλία με τον M. de Saci για τον Επίκτητο και τον Montaigne»). 

Με το γύρισμα αυτών των τελευταίων σελίδων, το βιβλίο θα κλείσει και ο αναγνώστης θα κληθεί να διαλέξει μόνος του αν θα το τοποθετήσει βαριεστημένα σε μία, τιμητική ή περιφρονητική δεν έχει σημασία, θέση της βιβλιοθήκης του, ταξινομώντας στο μυαλό του όσα εδιάβασε μέσα σε αυτό, κάπου ανάμεσα στα τόσα και τόσα που εδιάβασε στη ζωή του αλλά και ανάμεσα στους κωδικούς, τους αριθμούς και τις καταιγιστικές πληροφορίες με τις οποίες τον βομβαρδίζουν οι ιδιοκτήτες της ζωής μας, ή, αν θα βαδίσει συνειδητά, και πληρώνοντας εξ ιδίων το υψηλό κόστος της Ελευθερίας του, στα βήματα προς την Αρετή, την Δικαιοσύνη και την Ευδαιμονία που πρώτοι εβάδισαν οι διδάσκαλοι της Αρχαίας, Μέσης και Νεωτέρας Στοάς. Ποτέ δεν πρέπει να λησμονούμε άλλωστε, ότι εμείς είμαστε η πραγματικότητά μας και κανείς έξω από εμάς δεν ευθύνεται ουσιαστικά για τα όσα εμείς επιτρέπουμε να διαμορφώνουν αυτή την πραγματικότητα. «Οι Θεοί θέλουν Θεούς» έγραψε κάποτε, όλος ρομαντισμό, ο Novalis, αλλά και έτσι εν τέλει ισχύει. Το να στεκόμαστε όρθιοι, «όρθιοι και όχι ορθούμενοι από τους άλλους» μάλιστα, «ίσοι και όχι ισιωμένοι», όπως θα το έλεγε και ο Μάρκος Αυρήλιος, είναι μία μεγάλη Τέχνη, στην υπηρεσία της οποίας μπορούμε να περάσουμε, δίχως νεκρό χρόνο και δίχως ίχνος θλίψεως ή πλήξεως, μία ολόκληρη ζωή. 

Αυτή άλλωστε είναι και η ουσιαστική υπόσχεση των στωϊκών: η μέθεξη στη Σοφία και Μακαριότητα των Θεών με μόνο κόστος τη συνεχή, δια βίου, προσπάθεια. Υπόσχονται αυτό το μεγαλειώδες «ολίγον», διότι γνωρίζουν ότι το ανθρώπινο είδος τίποτε περισσότερο δεν μπορεί ν' αντέξει πέρα από εκείνη την εξαιρετική εγγύτητα προς την αόρατη διαχωριστική γραμμή ανάμεσα σε αυτό και τους Ανωτέρους Κόσμους.
 
 
 

Σημειώσεις:

1. Αυτής που έχει σημανθεί με το άστρο του Δαβίδ, τον Σταυρό και την Ημισέληνο.

2. Κώστας Παπαϊωάννου

3. Αρκετά δυσάρεστη έκπληξη ήταν για τον γράφοντα, το ότι σε αυτόν τον θλιβερό χορό της υπεραπεχθείας, προστίθεται και το όλως απαξιωτικό, κατεδαφιστικό και δυσφημιστικό για τη Στοά βιβλίο του Δημ. Λιαντίνη «Πολυχρόνιο. Στοά και Ρώμη», όπου ανάμεσα σε μύρια όσα, ο συγγραφέας κατηγορεί τους Στωϊκούς ότι.. ξεκίνησαν για τον Όλυμπο και κατέληξαν στη.. Συναγωγή (..)

4. «ΦΘΟΝΟΣ ΓΑΡ ΤΟΙΣ ΖΩΣΙ ΠΡΟΣ ΤΟ ΑΝΤΙΠΑΛΟΝ, ΤΟ ΔΕ ΜΗ ΕΜΠΟΔΩΝ ΑΝΑΝΤΑΓΩΝΙΣΤΩΙ ΕΥΝΟΙΑΙ ΤΕΤΙΜΗΤΑΙ»

5. «Ο άνθρωπος εις τας σχέσεις του με την κοινωνίαν πρέπει να καθορίση συνεπή γραμμήν. Ή θα διαλέξη κοσμιότητα και αιδημοσύνην με αναπόφευκτον συνέπειαν την στέρησιν της προσφιλούς κοινωνικότητος ή θα συναγελάζεται με πάντας ως ευχάριστος τύπος, διακυβεύων ούτω την αρετήν του. Ο επαμφοτερισμός εις την ζωήν είναι αδύνατος: διάφορα δ' ούτως πρόσωπα ου μίγνυται, ου δύνασαι και Θερσίτην υποκρίνασθαι και Αγαμέμνονα (Επικτήτου, Εγχειρίδιον 4, 2, 10)» (Μίνως Κοκολάκης, 1962)

ΕΝΑ πολυ σπουδαιο αποσπασμα, απο την ΠΟΛΙΤΕΙΑ του Πλατωνα... προτεινω οσοι δεν το εχουν διαβασει να μην το προσπερασουν..μεσα σε λιγες γραμμες, "λεει" πολλα για να μιλησω με την γλωσσα της εποχης μας.... 

ΠΛΑΤΩΝ

ΠΟΛΙΤΕΙΑ

ΕΒΔΟΜΟ ΒΙΒΛΙΟ

Μετά από αυτά όμως, είπα, φαντάσου την ανθρώπινη φύση ως προς την παιδεία και την απαιδευσία, σαν μια εικόνα που παριστάνει μια τέτοια κατάσταση. Δες λοιπόν με τη φαντασία σου ανθρώπους που κατοικούν μέσα σε μια σπηλιά κάτω από τη γη, που να έχει την είσοδό της ψηλά στην οροφή, προς το φως, σε όλο το μήκος της σπηλιάς μέσα της να είναι άνθρωποι αλυσοδεμένοι από την παιδική ηλικία στα πόδια και στον αυχένα, έτσι ώστε να είναι καρφωμένοι στο ίδιο σημείο και να μπορούν να βλέπουν μόνο μπροστά τους και να μην είναι σε θέση, εξαιτίας των δεσμών, να στρέφουν τα κεφάλια τους ολόγυρα. Κι οι ανταύγειες της φωτιάς που καίει πίσω τους να είναι πάνω και μακριά από αυτούς. Και ανάμεσα στη φωτιά και στους δεσμώτες, προς τα πάνω, να υπάρχει ένας δρόμος που στο πλάι του να είναι χτισμένο ένα τοιχάκι, όπως τα παραπετάσματα που τοποθετούν οι θαυματοποιοί μπροστά από τους ανθρώπους, και πάνω απ' αυτά τους επιδεικνύουν τα ταχυδακτυλουργικά τους.

Βλέπω, είπε.

Φαντάσου λοιπόν κοντά σε τούτο το τοιχάκι, ανθρώπους να μεταφέρουν αντικείμενα κάθε είδους, που προεξέχουν από το τοιχάκι, καθώς και ανδριάντες και κάποια άλλα αγάλματα ζώων, πέτρινα και ξύλινα και κατασκευασμένα με κάθε είδους υλικό, και, όπως είναι φυσικό, από αυτούς που τα μεταφέρουν άλλοι μιλούν και άλλοι μένουν σιωπηλοί.

Παράδοξη εικόνα περιγράφεις, και παράδοξους συνάμα δεσμώτες, είπε.

Μα είναι όμοιοι με μας, είπα εγώ και πρώτα και κύρια, νομίζεις πως αυτοί έχουν δει κάτι άλλο από τους εαυτούς τους και τους υπόλοιπους που είναι μαζί, εκτός από τις σκιές που δημιουργεί η φωτιά, και που αντανακλούν ακριβώς απέναντί τους στον τοίχο της σπηλιάς;

Μα πως είναι δυνατόν, είπε, αφού είναι αναγκασμένοι να κρατάνε ακίνητα τα κεφάλια τους εφ' όρου ζωής;

Κι από αυτά που μεταφέρονται ; Δεν θα έχουν δει ακριβώς το ίδιο;

Τι άλλο;

Κι αν θα μπορούσαν να συνομιλούν μεταξύ τους, δεν νομίζεις πως σ' αυτά που βλέπουν θεωρούν πως αναφέρονται οι ονομασίες που δίνουν;

Αναγκαστικά.

Τι θα συνέβαινε, αν το δεσμωτήριο τους έστελνε αντίλαλο από τον απέναντι τοίχο, κάθε φορά που κάποιος από τους περαστικούς μιλούσε, νομίζεις πως θα θεωρούσαν πως αυτός που μιλάει είναι τίποτε άλλο από τη φευγαλέα σκιά;

Μα το Δία, όχι βέβαια, είπε.

Και σε κάθε περίπτωση, είπα εγώ, αυτοί δεν θα θεωρούν τίποτα άλλο σαν αληθινό, παρά τις σκιές των αντικειμένων.

Απόλυτη ανάγκη, είπε.

Σκέψου όμως, είπα εγώ, ποια θα μπορούσε να είναι η λύτρωσή τους και η θεραπεία τους και από τα δεσμά κι από την αφροσύνη, αν τους συνέβαιναν τα εξής: Αν κάθε φορά, δηλαδή, που θα λυνόταν κάποιος και θ' αναγκαζόταν ξαφνικά να σταθεί και να βαδίσει και να γυρίσει τον αυχένα του και να δει προς το φως, κι όλ' αυτά θα τα έκανε με μεγάλους πόνους και μέσα από τα λαμπυρίσματα δεν θα μπορούσε να διακρίνει εκείνα, που μέχρι τότε έβλεπε τις σκιές τους, τι νομίζεις πως θ' απαντούσε αυτός, αν κάποιος του έλεγε πως τότε έβλεπε φλυαρίες, ενώ τώρα είναι κάπως πιο κοντά στο ον και πως έχει στραφεί προς όντα που πραγματικά και βλέπει με σωστότερο τρόπο, και αν του έδειχνε το καθένα από αυτά που περνούσαν, ρωτώντας τον τι είναι και αναγκάζοντάς τον ν' αποκριθεί, δεν νομίζεις πως αυτός θ' απορούσε και θα νόμιζε πως αυτά που έβλεπε τότε ήταν πιο αληθινά από τα τωρινά που του δείχνουν;

Και πολύ μάλιστα, είπε.

Κι αν λοιπόν τον ανάγκαζε να βλέπει προς το ίδιο το φως, δεν θα πονούσαν τα μάτια του και δεν θα έφευγε για να ξαναγυρίσει σ' εκείνα που μπορεί να δει καλά, και δεν θα νόμιζε πως εκείνα στην πραγματικότητα είναι πιο ευκρινή από αυτά που του δείχνουν;

Έτσι, είπε.

Και αν, είπα εγώ, τον τραβούσε κανείς με τη βία από εκεί, μέσα από ένα δρόμο κακοτράχαλο κι ανηφορικό, και δεν τον άφηνε, πριν τον τραβήξει έξω στο φως του ήλιου, δεν θα υπέφερε τάχα και δεν θα αγανακτούσε όταν τον έπαιρναν, κι αφού θα έφτανε στο φως, δεν θα πλημμύριζαν τα μάτια του από τη λάμψη και δεν θα του ήταν αδύνατο να δει ακόμα κι ένα απ' αυτά που τώρα ονομάζονται αληθινά;

Όχι βέβαια, δεν θα μπορούσε έτσι ξαφνικά, είπε.

Έχω την εντύπωση πως θα χρειαζόταν να συνηθίσει, αν σκοπεύει να δει τα πράγματα που είναι πάνω. Και στην αρχή θα μπορούσε πολύ εύκολα να διακρίνει καλά τις σκιές, και μετά απ' αυτό, πάνω στην επιφάνεια του νερού τα είδωλα των ανθρώπων και των άλλων πραγμάτων, και κατόπιν αυτά τα ίδια. Και μετά από αυτά, τ' αντικείμενα που είναι στον ουρανό και τον ίδιο τον ουρανό θα μπορούσε να δει ευκολότερα τη νύχτα, βλέποντας το φως των άστρων και της σελήνης, παρά στη διάρκεια της μέρας, τον ήλιο και το ηλιόφως.

Πως όχι;

Τελευταίο θα μπορούσε νομίζω να δει τον ήλιο, όχι στην επιφάνεια του νερού ούτε σε κάποια διαφορετική θέση τα είδωλά του, αλλά θα μπορούσε να δει καλά τον ήλιο καθαυτό στο δικό του τόπο και να παρατηρήσει προσεκτικά τι είδους είναι.

Κατ' ανάγκη, είπε.

Και μετά θα συλλογιζόταν τότε για κείνον, πως αυτός είναι που ρυθμίζει τις εποχές και τους χρόνους και που κανονίζει τα πάντα στον ορατό κόσμο, καθώς και ο αίτιος, κατά κάποιο τρόπο, όλων εκείνων που έβλεπαν αυτοί.

Είναι φανερό, είπε, πως αυτά θα συμπεράνει ύστερα από τα προηγούμενα.

Τι λες λοιπόν; Όταν αναλογίζεται την πρώτη του κατοικία και την εκεί σοφία που είχε αυτός και οι τότε συνδεσμώτες του, δεν νομίζεις πως θα καλοτυχίζει τον εαυτό του για τούτη την αλλαγή και θα οικτίρει τους άλλους;

Και πολύ μάλιστα.

Κι αν υπήρχαν μεταξύ τους τότε κάποιες τιμές και έπαινοι και βραβεία γι' αυτόν που θα μπορούσε να διακρίνει πιο καθαρά αυτά που περνούσαν μπροστά από τα μάτια του και γι' αυτόν που θα μπορούσε να θυμηθεί περισσότερο ποια συνήθως περνούσαν πρώτα, ποια μετά και ποια ταυτόχρονα, και έτσι θα μπορεί να προβλέπει τι θα έρθει στο μέλλον, νομίζεις πως αυτός θα κατεχόταν από σφοδρή επιθυμία και θα ζήλευε τους τιμημένους από κείνους και τους μεταξύ εκείνων κυρίαρχους ή θα είχε πάθει αυτό που λέει ο Όμηρος, και πολύ θα επιθυμούσε "να ήταν ζωντανός στη γη κι ας δούλευε για άλλον, που είναι ο φτωχότερος" και θα προτιμούσε να έχει πάθει τα πάντα, παρά να νομίζει εκείνα που νόμιζε και να ζει έτσι εκεί;

Έτσι νομίζω τουλάχιστον, είπε, πως θα προτιμούσε να πάθει οτιδήποτε παρά να ζει έτσι.

Και τώρα βάλε στο μυαλό σου το εξής, είπα εγώ. Αν κατέβει αυτός πάλι και καθίσει στον ίδιο θρόνο, δεν θα ξαναγεμίσουν τάχα τα μάτια του σκοτάδι, αφού ήρθε ξαφνικά από τον ήλιο;

Και πολύ μάλιστα, είπε.

Αν χρειαζόταν ν' ανταγωνιστεί αυτός με κείνους τους παντοτινούς δεσμώτες, λέγοντας την άποψή του σχετικά με τις σκιές, καθόσον χρόνο η όρασή του είναι αμβλεία, πριν προσαρμοστούν τα μάτια του, και για να συνηθίσουν δεν θα χρειαζόταν και τόσο μικρός χρόνος, άραγε δεν θα προκαλούσε περιπαιχτικά γέλια και δεν θα έλεγαν γι' αυτόν πως με το ν' ανεβεί επάνω, γύρισε με καταστραμμένα τα μάτια του και πως δεν αξίζει ούτε να προσπαθήσουν καν να πάνε επάνω; Και αυτόν που θα επιχειρήσει να τους λύσει και να τους ανεβάσει, αν τους δινόταν κάπως η ευκαιρία να τον πιάσουν και να τον σκοτώσουν, δεν θα τον σκότωναν;

Αναμφίβολα, είπε.

Αυτή την εικόνα λοιπόν, φίλε μου Γλαύκωνα, είπα εγώ, πρέπει να την προσαρμόσεις σε όλα όσα είπαμε πρωτύτερα και να παρομοιάσεις τον ορατό κόσμο με την κατοικία του δεσμωτηρίου, και τη φωτιά που αντιφέγγιζε μέσα σ' αυτή με τη δύναμη του ηλιακού φωτός. Αν όμως παρομοιάσεις την ανάβαση και τη θέα των αντικειμένων, που βρίσκονται στον επάνω κόσμο, με την άνοδο της ψυχής στον νοητό κόσμο, δεν θα σφάλεις ως προς τη δική μου άποψη, αφού επιθυμείς να την ακούσεις. Κι ο θεός τουλάχιστον ξέρει αν τυχαίνει να είναι αληθινή. Εμένα λοιπόν έτσι μου φαίνεται. Πως στην περιοχή του γνωστού η ιδέα του αγαθού είναι τελευταία και μετά βίας διακρίνεται, όταν όμως τη διακρίνει κανείς δεν μπορεί να μην συλλογιστεί πως αυτή είναι η αιτία για όλα γενικά τα σωστά και καλά πράγματα, γεννώντας μέσα στον ορατό κόσμο το φως και τον κύριο του φωτός, και γιατί μέσα στον νοητό κόσμο αυτή είναι που διευθύνει και παρέχει την αλήθεια και τον νου και πως πρέπει να την ατενίσει οπωσδήποτε αυτός που εννοεί να ενεργήσει φρόνιμα και στην ιδιωτική και στη δημόσια ζωή.

Αρετή είναι εκείνος ο τρόπος ζωής του ανθρώπου, σαν ατόμου αλλά και συνόλου, που μπορεί να εγγυηθεί την επιβίωση του μέσα στο χρόνο, έτσι όπως την οικονομεί η τάξη του κόσμου.

Λέγοντας επιβίωση δε σημαίνει ότι το γένος των ανθρώπων θα ζήσει αιώνια. Θα χαθεί κάποτε και ο άνθρωπος. Μας το 'χουν πει σοφοί παλαιοί......

Είναι όμως άλλο πράγμα να χαθεί ο άνθρωπος, όπως χάθηκε το 99% των έμβιων όντων που έζησαν στον πλανήτη μας από τότε που εμφάνίστηκε η ζωή στην επιφάνεια του, και άλλο πράγμα να τον εξαφανίσει το ωστικό κύμα, η θερμική ακτινοβολία, η ραδιενεργός σκόνη, και τα οικολογικά του αδιέξοδα. Εκτός πιά και το σχέδιο της φύσης έχει αναθέσει στο μυαλό του ίδιου του ανθρώπου την οικονομία του σκοπού που θα τον αφανίσει.

Ο άνθρωπος ασκεί την αρετή, εφόσον με τον τρόπο που ζει καταφέρνει να αποτρέπει την είσοδο του στην τροχιά της ευθύνης για την αυτοκαταστροφή του. Σε όλες τίς άλλες περιπτώσεις ημπορεί νά 'ναι περισσότερο ή λιγότερο ενάρετος, αλλά ενάρετος δεν είναι.

Αρετή είναι η ειλικρίνια που δείχνουμε στον ίδιο τον εαυτό μας. Και είμαστε ενάρετοι στο βαθμό που μπορούμε να γυμνώσουμε τον εαυτό μας απέναντι στον εαυτό μας. Καθώς μάλιστα γνωρίζουμε πως αυτό το όραμα της γύμνιας θα το πληρώσουμε με το τίμημα που πλήρωσε ο Οιδίπους. Όταν στο φως της γνώσης είδε γυμνή την γυναίκα που αγκάλιαζε ντυμένη στο σκοτάδι της άγνοιας.

Εφόσον η ειλικρίνεια έχει σχέση με την αλήθεια, και όλοι γνωρίζουμε ότι είναι το ίδιο πράγμα, γίνεται αμέσως φανερό ο δεσμός της αρετής με την αλήθεια.

Η ρίζα της λέξης αρετή, από το αραρίσκειν, δηλώνει την προσαρμογή της πράξης του ανθρώπου στο μέτρο του νόμου της φύσης. Στην αρχική της χρήση η αρετή, στον Όμηρο, δεν έχει σημασία ηθική αλλά φυσική. Όποιος δηλ. ασκεί την αρετή, ύστερα από μια ακραία ένταση του λογισμού και της βούλησης του, υποτασσει την πράξη του στην τάξη της φύσης. Η αρετή δεν είναι τίποτα άλλο. παρά η δράση που ενεργοποιεί την αλήθεια. Αλλά ποιά αλήθεια? Όχι εκείνη που έρχεται από τον συρμό των ανθρώπων, αλλά εκείνη που πηγάζει από τον ρυθμό της φύσης.

Ετυμολογικά η λέξη αρετή έχει την ίδια ρίζα με τις λέξεις Άρης και Αρμονία που σημαίνουν τον πόλεμο και την ειρήνη. Σ' αυτό το γλωσσικό τρίκλαδο, αρετή Άρης αρμονία, βλέπω μια παραπομπή στην ακόλουθη γνώση. Η αρμονία της ανθρώπινης πράξης κατά το πρότυπο τηςαρμονίας στη φύση προυποθέτει ένα είδος πολέμου μέσα στον ίδιο τον άνθρωπο, ανάλογο με τον πόλεμο που γίνεται στην φύση. Η ισορροπία που πετυχαίνει ο άνθρωπος πάνω σ' αυτόν τον πόλεμο είναι η αρετή του.

Το λάθος και η μεγάλη απόκλειση αρχίζει από το σημείο που ο άνθρωπος αυτόν τον πόλεμο δεν τον κάνει ενάντια στον εαυτό του, αλλά τον στρέφει ενάντια στους άλλους. Με άλλα λόγια είναι αυτό που κάνουμε όλοι. Προκειμένου να κρίνουμε τα κακά της κοινωνίας κατηγορούμε τους άλλους, και ποτέ τον εαυτό μας......

Ο Λόγος

Ο Λόγος, που επικαλείται ο Ηράκλειτος, είναι ένα υπερβατικό ρήμα, το οποίο ο φιλόσοφος καλείται να ερμηνεύσει. Ο Λόγος που απευθύνεται στον Ηράκλειτο είναι ακριβώς το νόημα που κατέρχεται ως αυτόν εν είδει ενός μηνύματος προς μετάδοση: «Όχι εμένα αλλά το λόγο αφού ακούσετε, εί­ναι σοφό να ομολογήσετε ότι Ένα τα πάντα...» (απ. 50).

Ο Λόγος είναι αυτός που «τα πάντα γίνονται σύμφωνα μ' αυτόν» (απ. 1), αυτός «που τα κυβερνάει όλα» (απ. 72) κι ακόμα αυτός που κρύβεται μέσα στη ψυχή (απ. 45). Τα βάθη όμως από τα οποία προέρχεται μας τον κάνουν σχεδόν απρόσιτο: «Στον πηγαιμό σου δεν θα βρεις τα πέρατα της ψυχής, απ' όλους τους δρόμους κι αν περάσεις· τόσο βαθύ λόγο περιέχει» (απ. 45). Μοιάζει με τη Σίβυλλα που, με μανιασμένο στόμα, λέει λόγια αγέ­λαστα, ακαλλώπιστα κι αφτιασίδωτα, «με τη φωνή της διασχίζει χιλιά­δες χρόνια, με τη βοήθεια του θεού» (απ. 92). Όπως ακριβώς η προφητεία μας μιλά χωρίς να μας λέει συγκεκριμένα το ένα ή το άλλο, έτσι και ο Λό­γος μας μεταδίδει ένα νόημα που σε μας απόκειται να αποκρυπτογραφή σουμε, στο μέτρο πάντα των δυνατοτήτων μας. Γνωρίζουμε πως «ο άρχο­ντας, που δικό του είναι το μαντείο στους Δελφούς, ούτε λέει ούτε κρύβει αλλά σημαίνει» (απ. 93)· τα λόγια του εξακολουθούν να είναι μυστηριώδη για τον άνθρωπο, παρ' ότι σ' αυτόν απευθύνονται. Το ίδιο συμβαίνει και στις σχέσεις των ανθρώπων με το Λόγο: «Παρ' ότι τον λόγο, αυτόν που όλα τα κυβερνά, τον συναναστρέφονται αδιάκοπα, έχουν διαφορές μ' αυτόν, κι όσα συναντούν κάθε μέρα τους φαίνονται ξένα» (απ. 72). Αν και πα­ρόντες, οι άνθρωποι είναι σα να απουσιάζουν, μοιάζουν με κουφούς (απ. 34)· γι' αυτό και ο Ηράκλειτος μας λέει:

Αν κι ο λόγος αυτός είναι αιώνιος, οι άνθρωποι γίνονται ασύνετοι, και πριν τον ακούσουν κι αφού τον ακούσουν για πρώτη φορά' γιατί ενώ τα πάντα γίνονται σύμφωνα μ' αυτόν το λόγο, οι άνθρωποι μοιά­ζουν άπειροι ακόμα κι όταν καταπιάνονται και με λόγια και με έργα τέτοια σαν αυτά που εγώ διηγούμαι, διαιρώντας το καθένα κατά τη φύση του και λέγοντας το όπως έχει· οι άλλοι όμως άνθρωποι ξα­στοχούν όσα κάνουν ξύπνιοι, όπως λησμονούν όσα κάνουν στον ύπνο τους (απ. 1).

Το δράμα της ανθρώπινης συνθήκης οφείλεται στο ότι «ενώ ο λόγος εί­ναι κοινός, οι πολλοί ζουν σαν να είχαν μια δικιά τους φρόνηση» (απ. 2). Υπάρχει, λοιπόν, ταυτόχρονα, μια παρουσία αλλά και μια απόσταση αυ­τού, δια μέσου του οποίου ο άνθρωπος είναι σε θέση να υπερβεί τον εαυτό του και να φθάσει στην αυτοσυνείδηση. Γιατί «το ανθρώπινο ον δεν έχει σοφίες, το θείο όμως έχει» (απ. 78).

Μπορούμε λοιπόν να πούμε πως υπάρχει ένα μυστικό του ανθρώπου, και με τις δύο σημασίες που εγκλείει ο ονοματικός προσδιορισμός: υπάρ­χει ένα μυστικό που ανήκει στον άνθρωπο, αλλά όμως το μυστικό αυτό είναι και το μυστικό που τον αφορά. Οι άνθρωποι δυστυχώς «δεν ξέρουν ούτε να ακούνε ούτε να μιλούν» (απ. 19), ζουν μέσα στο επιφαινόμενο (απ. 17) και τρέφονται απ' αυτό: «εξαιτίας της απιστίας / τα πιο πολλά από τα θεία πράγματα / τους διαφεύγουν και δεν γίνονται γνωστά» (απ. 86): ωστόσο «η φρόνηση είναι σ' όλους κοινή» (απ. 113) και «όλοι οι άνθρωποι έχουν μερίδιο στην αυτογνωσία και τη σωφροσύνη» (απ. 116). Το ουσιώ­δες λοιπόν είναι «η πειθαρχία στη βούληση Ενός» (απ. 33) και το ότι «αν­τλούμε δύναμη απ' αυτό που είναι σε όλους κοινό» (απ. 114). Ο Ηράκλει­τος όμως το λέει ξεκάθαρα: «Αν δεν ελπίζεις, δεν θα βρεις το ανέλπιστο, γιατί είναι ανεξερεύνητο κι αδιάβατο» (απ. 18).

Ο Λόγος λοιπόν είναι ταυτόχρονα, και κατά έναν παράδοξο τρόπο, ένα υπερβατικό νόημα και μια σημασία εμμενής στον άνθρωπο. Ο Λόγος εγ­καθίσταται στη καρδιά του σχίσματος, που διαμελίζει τον άνθρωπο σε απολιπόν Είναι και ύπαρξη που τον συγκροτεί· η συνθήκη του άρα δεν μπο­ρεί να 'ναι άλλο από τραγική.

Ο πόλεμος και η αρμονία των αντιθέτων

 Τραγικός στοχαστής εμφανίζεται κατ' εξοχήν ο Ηράκλειτος στη θεωρία του για τον πόλεμο και τη σύγκρουση, που αποτελεί μια από τις σημαντι­κότερες θεματικές του κοσμολογικού οράματος του. Κατά τον Ηράκλει­το, η φύση αγαπά τις αντιθέσεις και ξέρει να χειρίζεται τη σύνθεση τους για να παράγει την αρμονία. Αυτή όμως, η κερδισμένη μ' αντίτιμο τη σύγ­κρουση, ενότητα διατηρείται ως ένταση μεταξύ αντίρροπων στοιχείων, που τείνουν συνεχώς να αποχωρισθούν το ένα από το άλλο ή να αλληλοκαταστραφούν. Σ' ένα σύγγραμμα, που στο παρελθόν είχε αποδοθεί εσφαλ­μένα στον Αριστοτέλη, το Περί κόσμου, βρίσκουμε το ακόλουθο, ηρα­κλείτειας, αναμφίβολα, έμπνευσης, χωρίο, που κλείνει άλλωστε με πα­ράθεση του Εφέσιου:

Αγαπάει και η φύση τα αντίθετα, και μ' αυτά, όχι με τα όμοια, δη­μιουργεί τη συμφωνία' έτσι γίνεται και ενώνει, λόγου χάρη, το αρσε­νικό με το θηλυκό, όχι όμως και το κάθε ον με το όμοιο του, και πραγ­ματώνει την πρώτη ομόνοια με την ένωση των αντιθέτων κι όχι των ομοίων. Φαίνεται πως και η τέχνη κάνει το ίδιο, με το να μιμείται τη φύση. Η ζωγραφική, αναμειγνύοντας τα άσπρα και τα μαύρα χρώ­ματα, τα κίτρινα και τα κόκκινα, πετυχαίνει να συμφωνούν οι εικό­νες με το μοντέλο. Η μουσική, συνδυάζοντας τους ψηλούς ήχους με τους χαμηλούς, τους μείζονες και τους ελάσσονες, με διαφορετι­κές φωνές, δημιουργεί μια μοναδική αρμονία. Η γραμματική με τη μείξη των φωνηέντων και των συμφώνων χτίζει όλη της την τέχνη. Αυτό υποστήριξε και ο Ηράκλειτος, ο επονομαζόμενος Σκοτεινός: «Οι συνδέσεις γίνονται από όλα κι από τα όχι όλα, ομόνοια-διχόνοια, συμφωνία-ασυμφωνία: απ' όλα γεννιέται το Ένα και από το Ένα όλα» (απ. 10). Έτσι «τα αντίθετα ταιριάζουν, απ' τις διαφορές γεννιέται η ωραία αρμονία. Τα πάντα γίνονται με την πάλη»  (απ. 8).

Θα πρέπει λοιπόν να διακηρύξουμε μαζί του πως «ο πόλεμος είναι ο πα­τέρας όλων» (απ. 53): ο πόλεμος είναι συμπαντικός, η ίδια η δικαιοσύνη, στο μέτρο που τείνει να εναρμονίζει τα αντίθετα δεν είναι παρά πάλη. Τα πάντα γεννώνται μέσα από τη σύγκρουση και την αναγκαιότητα (απ. 80). Αυτή η πάλη των αντιθέτων, κατά βάθος, δεν είναι άλλο από αυτή την ίδια την τραγωδία, που αντιπαραθέτει το Ένα στην πολλαπλότητα και τα πολ­λά στο Ένα. Πράγματι, εφόσον τα πάντα γεννώνται από το Ένα και το Ένα από τα πάντα, κατά τη διάρκεια μιας σύγκρουσης είναι, λοιπόν, που η πολλαπλότητα ξεπηδά από το Ένα, που την γενννά και το οποίο αυτή αποχωρίζεται· κι είναι, ακριβώς, μέσα από μια άλλη σύγκρουση που η πολ­λαπλότητα τείνει να αρνηθεί τον εαυτό της και να ανακαλύψει και πάλι το αντίθετο της που, παρ' ότι γεννημένη μέσα του, κάποτε εγκατέλειψε.

Συνεπώς «ο δρόμος που ανεβαίνει κι αυτός που κατεβαίνει είναι ένας και αυτός» (απ. 60), η Ταυτότητα διατρέχει τη Διαφορά και Διαφορά εγ­καθίσταται στην ίδια την καρδιά της Ταυτότητας. Εξού και η ιδέα πως και «μέσα μας είναι το ίδιο: ζωντανό και νεκρό, ξύπνιο και κοιμισμένο, νέο και γηραιό· γιατί αυτά, όταν μεταβάλλονται, γίνονται εκείνα εκεί κι εκείνα, όταν με τη σειρά τους μεταβάλλονται, γίνονται αυτά» (απ. 88).

Η ενότητα άρα συγκροτείται από αντίρροπες τάσεις και ο βρυχηθμός των αντιθέτων στοιχειώνει την καρδιά της αρμονίας: «Δεν καταλαβαί­νουν πως αυτό που αντιτίθεται στον εαυτό του βρίσκεται ταυτόχρονα σε αρμονία με τον εαυτό του, ακριβώς όπως οι αντίθετες εντάσεις του τόξου και της λύρας» (απ. 51). Η ηρακλείτεια φιλοσοφία του Λόγου, τραγική ήδη στην ουσία της, προεκτείνεται, κατ' αυτόν τον τρόπο, σε μια φιλοσο­φία του σπαραγμού που, αν επιμένει στη λανθάνουσα αρμονία και την ει­ρήνη του βάθους, υπογραμμίζει ωστόσο έντονα τις χίλιες και μια όψεις του πολέμου, που τα αντίθετα, πράγματα ή όντα, διεξάγουν στη ν επιφάνεια.

Ο εκλεκτικισμός στην Φιλοσοφία που σημαδεύει τους αυτοκρατορικούς ρωμαϊκούς χρόνους, φυσικό ήταν να ακολουθηθεί από έναν συγκρητισμό στην Θρησκεία. Μάλιστα, για πάρα πολλούς καλλιεργημένους ανθρώπους αυτά τα δύο ήσαν ένα και το αυτό πράγμα, ένας τρόπος να αναζητάει κανείς την αλήθεια μέσα από μία αποτιμητική μελέτη divergent συμπεριφορών και πεποιθήσεων. Ήταν πολύ εύκολο άλλωστε να πιστέψει κανείς, όπως έκανε ο Πλούταρχος, ότι όλες εκείνες οι διαφορετικές μυστηριακές λατρείες αποτελούσαν ουσιαστικά διαφορετικές εκδοχές μίας και μόνης λατρείας ...; Και δεν ήταν διόλου δύσκολο να καταλήξει κανείς σε ανάλογα συμπεράσματα, καθώς οι αρχαίες Θρησκείες ούτε θεολογούσαν, ούτε απαιτούσαν πίστη πέραν της συμμετοχής στην λατρευτική πράξη, ούτε ενδιαφέρονταν να είναι ευαγγελικές. Η οργάνωσή τους ήταν στοιχειώδης, με αποτέλεσμα ακόμα και σε περιπτώσεις λατρειών με ιερατικές κάστες, όπως λ.χ. οι λατρείες της Περσίας και της Βαβυλώνος, να εκδηλώνεται μία μεγάλη ανεκτικότητα για εκείνους που δεν πίστευαν στους Θεούς. Η λατρεία επίσης δεν ήταν άσχετη από το πολιτικό στοιχείο αλλά, αντίθετα, το υπηρετούσε. Η ιδέα του Ρουσσώ ότι κάθε κοινότητα πρέπει να αναδεικνύει μέσα της μία πολιτική θρησκευτική έκφραση που να εγγυάται την πολιτική της νομιμότητα, είχε αρχαίες ρίζες. Ακόμα και οι μυστηριακές Θρησκείες, που επέβαλαν σοβαρές δοκιμασίες, προέβαιναν σε μυστικές μυήσεις και αποσκοπούσαν να μεταμορφώσουν τον μυημένο σε έναν νέο άνθρωπο, δεν εκδήλωναν ενδιαφέρον να επεκταθούν αλλού. Η κλειστότητα των αρχαίων Ιουδαίων φάνταζε στα μάτια όλων των γειτόνων τους ως εκκεντρικότητα και προσβολή, καθώς ένας μυημένος στα Μυστήρια της Ίσιδος ή του Μίθρα μπορούσε να αισθανθεί ανώτερος βλέποντας την άγνοια του αμύητου, ποτέ όμως δεν θα διανοείτο να παρουσιάσει τους δικούς του Θεούς ως ζηλόφθονο αφέντη, ή να καταδικάσει την λατρεία των άλλων Θεών σαν τάχα ειδωλολατρίας ή βλασφημία.

Αποτέλεσμα όλων των παραπάνω ήταν η αρχαία θρησκευτική πολιτική να είναι εξαιρετικά ανεκτική, όχι τόσο από κάποια φιλοσοφική αντίληψη για ανθρώπινη αδελφοσύνη, αφού κάτι τέτοιο κηρυσσόταν μόνο από έναν μικρό αριθμό διανοουμένων, αλλά κυρίως γιατί η ίδια η Θρησκεία είχε να παίξει έναν πολύ ιδιαίτερο ρόλο. Στον αρχαίο κόσμο φαινόταν πέρα για πέρα λογικό το να έχει το κάθε έθνος και η κάθε πόλη ιδιαίτερους τοπικούς Θεούς. Κάθε φορά που οι στρατιώτες ή οι άποικοι μετακινούντο από την μία κουλτούρα στην άλλη, έβρισκαν πολύ φυσικό το να λατρεύουν επίσης τους Θεούς και να υιοθετούν τις λατρευτικές μορφές της κάθε νέας χώρας, δίχως αυτό να τους κάνει να νοιώθουν ότι δήθεν πρόδιδαν τα προηγούμενα σεβάσματά τους. Και η αντίθετη επίσης διαδρομή, όχι τόσο φανερή αλλά τουλάχιστον στον Μεσογειακό χώρο με μεγάλες διακυμάνσεις επιρροών, η εισαγωγή δηλαδή κάποιων ξένων Θεών που λάτρευαν νέο-αφιχθέντες κάτοικοι, υπήρξε εξίσου συνηθισμένη. Κατά κανόνα βέβαια τα πιο ισχυρά και πνευματικά ανεπτυγμένα έθνη κατόρθωναν να επιβάλουν τις θεότητές τους στους όποιους υποδεέστερους γείτονές τους, αλλά αυτή η επιβολή γινόταν σχεδόν πάντοτε με την πειθώ. Η ιεραποστολική δράση πρακτικά ήταν εντελώς άγνωστη.

Ο Βολταίρος περιέγραψε αυτή την συμπεριφορά με λόγια που η νεώτερη έρευνα δεν προσπάθησε καν να επαναδιατυπώσει: «Οι Έλληνες αναγνώρισαν τους Θεούς των Αιγυπτίων. Όχι τόσο τον ταύρο Άπιδα ή τον τσακαλόμορφο Ανούβιδα, αλλά τον Άμμωνα και τους 12 Μεγάλους Θεούς. Με την σειρά τους οι Ρωμαίοι λάτρευσαν όλους τους Θεούς των Ελλήνων». Και φυσικά η ρωμαϊκή αποδοχή ξένων πολιτισμικών στοιχείων υπήρξε παροιμιώδης: πρακτική των Ρωμαίων ήταν το να υιοθετούν δια νόμου τις λατρείες των Θεών των άλλων εθνών και συνεπώς να τις προστατεύουν. «Αυτή η ένωση όλων των θεοτήτων του κόσμου, αυτή η υποδειγματική θεϊκή φιλοξενία, υπήρξε ο παγκόσμιος νόμος ολόκληρης της αρχαιότητας». Αυτή η ανεκτικότητα δεν ήταν ωστόσο αυτόματη. Ο νομοθέτης έπρεπε να πεισθεί απόλυτα ότι μία ξένη λατρεία δεν είχε πρόθεση να ανατρέψει την έννομη τάξη προτού της χαρίσει μία θέση ανάμεσα στις αναγνωρισμένες Θρησκείες. Και φυσικά «δεν υπήρξαν ποτέ θρησκευτικοί πόλεμοι» («Essai sur les moeurs», 1. 15. 182), καθώς οι περισσότερες από αυτές τις λατρείες ήσαν άκακες και οι αρχαίες Θρησκείες ενδιαφέρονταν για την ιεροπραξία και όχι για το δόγμα..

...;(Ο καλλιεργημένος Εθνικός της εποχής του Καίσαρα) ήταν ένας περιηγητής ανάμεσα σε νέες λατρείες και άγνωστες πρακτικές που είτε αναζητούσε την κρυμμένη ομοιότητά τους, είτε απολάμβανε την πολύχρωμη ποικιλία τους. Η ίδια η αστική ζωή του υποστηριζόταν από μία σαφή διάκριση ανάμεσα στην Θρησκεία και την Φιλοσοφία: οι τελετές της πρώτης ενσάρκωναν την πολιτική νομιμότητα και τις οικογενειακές παραδόσεις, ενώ η δεύτερη απαντούσε όλα τα ερωτήματα ενός μορφωμένου ανθρώπου σχετικά με τον σωστό τρόπο ζωής και με την φύση του σύμπαντος.